مقدمه

ساختار و سازمان وزارت راه و ترابری در طول مدتی که از فعالیت آن می‌گذرد به دلیل ضرورت‌های ملی به دفعات دچار تغییر و تحول گردیده است.روند این تحول را می‌توان به دوره‌های زیر تقسیم‌بندی نمود.

وزارت فوائد عامه

در سال ۱۲۹۸ هجری قمری و در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه وزارت فوائد عامه تاسیس شد و امور مربوط بر احداث راه، پل و راه‌داری بر‌عهده وزارت‌خانه مذکور گذاشته شد. این وزارتخانه تدریجا در سال‌های پس از تاسیس به وظائف دیگری مانند تجارت و فلاحت پرداخته که به همین دلیل بعدها به نام فوائد عامه و تجارت و فلاحت تغییر نام یافته است. هزینه‌های راه‌سازی در این دوران با اخذ 'باج راه' که در راهدار‌خانه‌ها گرفته می‌شده تامین می‌گردید و این مبلغ سالیانه از سه میلیون ریال تجاوز نمی‌کرد.

اداره کل طرق و شوارع

از سال ۱۳۰۴ اداره‌ای به نام 'اداره کل طرق و شوارع' در وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه به منظور اقدام موثر برای ساختمان راه‌ها، نگهداری و بهره‌برداری تشکیل گردید. اداره کل طرق و شوارع، راه‌های کشور را به نواحی مختلف تقسیم و مسئولیتی برای اداره امور تعمیر و نگهداری آنها معین کرد.

تشکیل وزارت طرق و شوارع

در سال ۱۳۰۸ به موجب قانونی که از مجلس شورای ملی گذشت، اداره کل طرق و شوارع به وزارت طرق و شوارع تبدیل شد.با تاسیس وزارت مذکور راه‌سازی در ایران گسترش یافت و با امکاناتی که تدریجا فراهم شد برنامه‌ها و پروژه‌های راه‌سازی ادامه پیدا کرد.

تشکیل وزارت راه

در سال ۱۳۱۵ وزارت طرق و شوارع با تصویب مجلس شورای ملی به وزارت راه تغییر نام یافت.

تغییر نام وزارت راه به وزارت راه و ترابری

در تاریخ ۱۳۵۳/۴/۱۶ به منظور اعمال سیاست جامع و هماهنگ برای ترابری کشور و توسعه و تجهیز، گسترش، نگاهداری و ایجاد تاسیسات زیربنایی آن با توجه به مقتضیات توسعه اجتماعی، اقتصادی و عمرانی و دفاع ملی با رعایت قوانین مربوط نام وزارت راه به وزارت راه و ترابری تغییر یافت

بانک ساختمانی موسسه تابعه وزارت آبادانی و مسکن

براساس ماده 3 قانون تأسیس وزارت آبادانی و مسکن، بانک ساختمانی مکلف است، عملیات بانکی خود را متوقف و تحت عنوان سازمان مسکن به صورت یکی از مؤسسات تابعه وزارت آبادانی و مسکن، مسئول اجرای طرح های ساختمانی و تهیه مسکن گردد، همچنین پس از تشکیل وزارت مذکور سازمان خانه سازی موضوع تصویب نامه ی مورخ 29/1/1342 منحل و تصفیه امور آن به عهده وزارت آبادانی و مسکن محول گردید.

اجرای مصوبه شماره 25648 مورخ 11/7/1341 موضوع تشکیل شورای مسکن تعطیل گردید و کلیه وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی مکلف شدند برای تهیه و اجرای طرح های ساختمانی مورد نیاز خود به وزارت آبادانی و مسکن مراجعه کنند و وزارتخانه، موصوف طرح مورد نظر را تهیه و پس از تأمین اعتبار از طرف وزارتخانه یا مؤسسه مربوطه آن را اجرا نماید؛ از طرفی اجرای طرح های شهرسازی موضوع تبصره ماده 19 تصویب نامه، فعالیت های عمرانی شهرداری ها، مؤسسات وابسته به آنها و مؤسسات عمومی و عام المنفعه به وزارت آبادانی و مسکن محول و برای دستیابی به این مقصود، سازمان برنامه وقت ضمن واگزاری طرح های مزبور، کلیه اسناد و مدارک مربوطه را در اختیار وزارت آبادانی و مسکن قرار داد و عده ای از کارمندانی که در تاریخ تصویب این قانون مشغول خدمت بودند در وزارت آبادانی و مسکن مأمور به خدمت شدند.

این وزارت مسئول اجرای طرح دفاتر فنی سازمان برنامه در استان ها گردید و براساس ماده 4 قانون تأسیس وزارت اصلاحات ارضی، رقبات شهری و املاکی که مشمول قوانین اصلاحات ارضی نبود به وزارت آبادانی و مسکن محول شد و در فاصله سال های 1353-1346 در وظایف و مسئولیت های وزارت آبادانی و مسکن تغییراتی پدید آمد.

تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن

در تیر 1353 به موجب ماده 2 قانون تغییر نام، وزارت آبادانی و مسکن، وزارت مسکن و شهرسازی نامیده شد. بر اساس ماده 3 قانون مذکور وزارت مسکن و شهرسازی علاوه بر اجرای آن قسمت از وظایف و اعمال اختیاراتی که موجب قانون تأسیس وزارت مسکن به عهده داشت، به منظور اتخاذ و اعمال سیاست ها، تنظیم برنامه های جامع و هماهنگ برای تعیین مراکز جمعیت، ایجاد تعادل مطلوب بین جمعیت و وسعت شهرها در کشور، تأمین مسکن و توسعه، بهبود استانداردهای کمّْی و کیفی مسکن با توجه به هدف ها و مقتضیات توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور، همچنین ایجاد هماهنگی و تمرکز در تهیه و اجرای طرح ها و ساختمان های دولتی، این وظایف نیز به وزارتخانه محول شد.

قانون لغو مالکیت اراضی موات شهری

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از نخستین موضوعات حائز اهمیت، بخش واگزاری زمین جهت احداث مسکن مناسب به مردم بود. از آنجا که طبق موازین اسلام، زمین موات ملک کسی شناخته نمی شود و در اختیار دولت اسلامی است؛ و اسناد مالکیتی که در رژیم سابق نسبت به زمین های موات داخل محدوده شهری یا خارج آن صادر شده، برخلاف شرع بوده است، از این رو قانون لغو مالکیت اراضی موات شهری و کیفیت عمران آن در تاریخ 5/4/1358 و اصلاحیه های آن مورخ 28/4/1358 به تصویب رسید که با تصویب آن، اراضی موات به تملک دولت درآمد و پس از تفکیک و قطعه بندی به افراد محروم جامعه واگذار شد. به منظور اجرای این مهم در هر استان، شرکت دولتی به نام سازمان عمران اراضی تشکیل شد که تا سال 1360 فعالیت داشت. با استفاده از اجازه حضرت امام خمینی (ره) مورخ 19/7/1360 و به استناد احکام ثانویه قانون، اراضی شهری برای مدت 5 سال در تاریخ 27/12/1360 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.

تاسیس سازمان زمین شهری

پس از آن سازمان زمین شهری- به صورت شرکت دولتی- تحت پوشش وزارت مسکن و شهرسازی تأسیس شد و در قالب ادره کل زمین شهری در استان ها به فعالیت پرداخت. با تصویب قانون زمین شهری در شهریور 1366 سازان مذکور تا سال 1374 به همان شکل به کار خود ادامه داد. با توجه به مصوبه شماره 3510/دش مورخ 15/6/1372 شورای عالی اداری – که تغییراتی در وظایف سازمان زمین شهری به وجود آورد- نام آن به سازمان ملی زمین و مسکن تغییر یافت و با ادغام اداره های کل زمین شهری و شهرسازی های استان ها، تشکیلاتی با نام سازمان مسکن و شهرسازی در مراکز استان ها به وجود آمد که با درنظر گرفتن مسائل فوق، بالطبع این سازمان با تشکیلات سازمانی خاص خود با استفاده از کارمندان اداره کل مسکن و شهرسازی، زمین شهری و سازمان مسکن به فعالیت پرداخت و مجری قوانین موجود و جاری در بخش زمین شهری فعالیت های تعریف شده وزارت متبوعه و نیز سازمان مسکن سابق گردید.

تاسیس وزارت راه و شهرسازی

در تاریخ 31 خرداد 1390وزارت راه وشهرسازی با رای مجلس شورای اسلامی وسپس تایید شورای نگهبان از ادغام دو وزارتخانه راه وترابری و مسکن وشهرسازی تشکیل ومقرر گردید همه امکانات ،تعهدات،اعتبارات،نیروی انسانی واموال منقول وغیر منقول دو وزارتخانه یاد شده به وزارت راه وشهرسازی منتقل گردد.